Układ Słoneczny wydaje się prosty tylko do momentu, gdy pada pytanie o liczbę planet. W szkolnych skojarzeniach często wraca jeszcze dawna dziewiątka, ale współczesna astronomia porządkuje ten temat znacznie precyzyjniej. Obecnie w Układzie Słonecznym jest 8 planet, a odpowiedź wynika nie z przyzwyczajenia, tylko z przyjętej definicji planety. Warto to rozłożyć na czynniki pierwsze, bo razem z liczbą planet pojawiają się pytania o Plutona, planety karłowate i o to, co właściwie odróżnia jedne obiekty od drugich.
Ile planet jest w Układzie Słonecznym?
W Układzie Słonecznym znajduje się 8 planet. Są to, licząc od Słońca: Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran i Neptun.
Ta liczba nie jest przypadkowa ani umowna w potocznym sensie. Wynika z definicji przyjętej przez środowisko astronomiczne, które oddziela planety od innych ciał niebieskich krążących wokół Słońca. Dlatego właśnie część obiektów, które kiedyś trafiały do szkolnych zestawień, dziś ma inną kategorię.
Poprawna odpowiedź brzmi: 8 planet. Pluto nie jest obecnie uznawany za planetę, lecz za planetę karłowatą.
Dlaczego kiedyś mówiono o 9 planetach?
Przez długi czas w powszechnej świadomości funkcjonowała liczba 9, ponieważ Pluton był zaliczany do planet. Odkryto go w pierwszej połowie XX wieku i przez dekady figurował w podręcznikach obok pozostałych dużych obiektów krążących wokół Słońca.
Problem pojawił się wtedy, gdy zaczęto odkrywać kolejne podobne ciała na obrzeżach Układu Słonecznego. Okazało się, że Pluton nie jest samotnym wyjątkiem, lecz częścią większej grupy obiektów. W pewnym momencie trzeba było odpowiedzieć na niewygodne pytanie: albo dopisać do listy wiele nowych „planet”, albo doprecyzować, czym właściwie planeta jest.
Co zmieniło podejście astronomów?
Przełom nastąpił w 2006 roku, gdy Międzynarodowa Unia Astronomiczna uporządkowała definicję planety. To nie była kosmetyczna zmiana nazwy, tylko próba zrobienia porządku w klasyfikacji obiektów Układu Słonecznego.
Od tego momentu planeta musi spełniać konkretne warunki. Sam fakt krążenia wokół Słońca już nie wystarcza. Trzeba jeszcze mieć odpowiednią masę i dominować grawitacyjnie w swoim otoczeniu orbitalnym.
Właśnie ten ostatni punkt okazał się dla Plutona decydujący. Obiekt nie „oczyścił” swojej orbity z innych ciał, bo porusza się w regionie pełnym podobnych obiektów pasa Kuipera. To sprawiło, że został przeniesiony do kategorii planet karłowatych.
Dla wielu osób była to zmiana trudna do przyjęcia, głównie przez przyzwyczajenie. W praktyce nie oznacza jednak, że Pluton stał się mniej interesujący. Po prostu przestał należeć do tej samej grupy co osiem głównych planet.
Co musi spełnić planeta?
Żeby obiekt został uznany za planetę w Układzie Słonecznym, musi spełniać trzy podstawowe warunki:
- krążyć wokół Słońca,
- mieć na tyle dużą masę, by własna grawitacja nadała mu prawie kulisty kształt,
- oczyścić otoczenie swojej orbity, czyli dominować grawitacyjnie w swoim rejonie.
Najwięcej wątpliwości budzi zwykle trzeci punkt. Nie chodzi o dosłowne „wymiecenie” wszystkiego z trasy, tylko o to, że planeta jest głównym obiektem w pobliżu swojej orbity. Jeśli w tym samym obszarze występuje wiele podobnych ciał i żadne wyraźnie nie dominuje, wtedy mowa raczej o planecie karłowatej albo innym typie obiektu.
Różnica między planetą a planetą karłowatą nie polega na kształcie czy samym ruchu wokół Słońca, lecz na dominacji grawitacyjnej w okolicy orbity.
Jakie planety należą do Układu Słonecznego?
Osiem planet zwykle dzieli się na dwie główne grupy: planety skaliste i planety olbrzymy. To wygodny podział, bo od razu pokazuje, że nie wszystkie planety są do siebie podobne.
Planety skaliste
Do planet skalistych należą Merkury, Wenus, Ziemia i Mars. To obiekty mniejsze, gęstsze i zbudowane głównie z krzemianów oraz metali. Znajdują się bliżej Słońca, dlatego mówi się o nich też jako o planetach wewnętrznych.
Merkury jest najmniejszą planetą i zarazem najbliższą Słońcu. Nie ma gęstej atmosfery, więc panują tam skrajne różnice temperatur. Wenus bywa nazywana „siostrą Ziemi” ze względu na zbliżony rozmiar, ale warunki na jej powierzchni są piekielne przez bardzo gęstą atmosferę i silny efekt cieplarniany.
Ziemia pozostaje jedyną znaną planetą, na której istnieje życie. Mars z kolei od lat budzi największe zainteresowanie w kontekście przyszłych badań załogowych, bo spośród innych planet skalistych wydaje się najbardziej „osiągalny”.
Te cztery planety są stosunkowo niewielkie w porównaniu z olbrzymami. Mimo to właśnie one najczęściej pojawiają się w popularnych rozmowach o możliwości lądowania, kolonizacji czy poszukiwaniu śladów życia.
Planety olbrzymy
Drugą grupę tworzą Jowisz, Saturn, Uran i Neptun. To planety zewnętrzne, znacznie większe od skalistych. Dwie pierwsze zalicza się zwykle do gazowych olbrzymów, a dwie kolejne do lodowych olbrzymów.
Jowisz jest największą planetą Układu Słonecznego. Jego masa jest tak duża, że silnie wpływa grawitacyjnie na wiele innych ciał. Saturn wyróżnia się efektownym systemem pierścieni, choć pierścienie mają też inne planety.
Uran jest nietypowy przez bardzo duże nachylenie osi obrotu, przez co wygląda tak, jakby „toczył się” po swojej orbicie. Neptun, najbardziej odległa z ośmiu planet, to świat bardzo zimny, ale jednocześnie dynamiczny pod względem zjawisk atmosferycznych.
Te planety nie mają stałej powierzchni w takim sensie jak Ziemia czy Mars. Mówiąc prościej: nie da się tam po prostu stanąć i rozejrzeć po okolicy.
Czym są planety karłowate i czy trzeba je liczyć osobno?
Planety karłowate to obiekty, które krążą wokół Słońca, mają prawie kulisty kształt, ale nie oczyściły otoczenia swojej orbity. Nie są więc zaliczane do ośmiu planet, choć pozostają ważną częścią Układu Słonecznego.
Do najbardziej znanych należy oczywiście Pluton. Poza nim do tej grupy zalicza się także inne obiekty, ale w podstawowej odpowiedzi na pytanie „ile jest planet?” nie wlicza się ich do głównej listy. To trochę jak różnica między kategorią główną a podkategorią: obiekty są istotne, tylko należą do innego typu.
W praktyce najwięcej zamieszania bierze się stąd, że nazwa „planeta karłowata” brzmi tak, jakby była mniejszą wersją planety. A to mylące. W astronomicznej klasyfikacji nie jest to „mała planeta”, lecz osobna kategoria.
- Planeta — spełnia wszystkie trzy warunki definicji.
- Planeta karłowata — spełnia część warunków, ale nie dominuje na swojej orbicie.
- Małe ciała Układu Słonecznego — np. wiele asteroid i komet.
Dlaczego ta liczba raczej się nie zmieni?
W pytaniach o kosmos często pojawia się myśl, że może kiedyś odkryta zostanie kolejna planeta i znów wszystko się przestawi. Teoretycznie nauka zawsze zostawia miejsce na nowe odkrycia, ale na dziś oficjalna liczba planet wynosi 8 i jest mocno osadzona w obowiązującej definicji.
Możliwe jest odkrywanie kolejnych odległych obiektów na krańcach Układu Słonecznego. Nie oznacza to jednak automatycznie dopisania ich do listy planet. Najpierw trzeba sprawdzić, czy rzeczywiście spełniają wszystkie wymagania.
Dlatego odpowiedź nie zależy od sentymentu ani od tego, czego uczono kiedyś w szkole. Zależy od aktualnej klasyfikacji astronomicznej. A ta jest dość jednoznaczna.
Najkrótsza odpowiedź, którą warto zapamiętać
Jeśli potrzebna jest szybka i poprawna odpowiedź, brzmi ona tak: w Układzie Słonecznym są 8 planet. Są to Merkury, Wenus, Ziemia, Mars, Jowisz, Saturn, Uran i Neptun.
Pluton nie należy już do tej grupy, ponieważ jest klasyfikowany jako planeta karłowata. To właśnie ten szczegół najczęściej powoduje zamieszanie, ale po poznaniu definicji sprawa staje się całkiem przejrzysta.
- Dawniej często mówiono o 9 planetach.
- Obecnie obowiązuje liczba 8.
- Powodem zmiany jest ścisła definicja planety.
- Pluton pozostał ważnym obiektem, ale w innej kategorii.
To jeden z tych tematów, w których krótka odpowiedź jest prosta, ale dopiero tło pokazuje, skąd ona się bierze. I właśnie dlatego warto pamiętać nie tylko samą liczbę, lecz także powód, dla którego wynosi ona 8.