Ile jest epok literackich? Chronologia i najważniejsze okresy

Pytanie o liczbę epok literackich wydaje się proste, ale odpowiedź zależy od podręcznika: 10 lub 11 epok w polskim ujęciu szkolnym. Różnica bierze się stąd, że część opracowań wyodrębnia osobno literaturę wojny i okupacji, a część wlicza ją do dwudziestolecia lub współczesności. Sam podział jest umowny, bo literatura nie zmienia się z dnia na dzień. Jeśli jednak zna się kolejność i orientacyjne daty, cała historia literatury zaczyna się układać w logiczną całość.

Ile epok i w jakiej kolejności

Polski kanon dydaktyczny wygląda tak:

  1. Starożytność – do 476 r. n.e.
  2. Średniowiecze – od 476 r. do ok. 1500
  3. Renesans – XVI w. (w Polsce do ok. 1620)
  4. Barok – ok. 1620–1764
  5. Oświecenie – 1764–1822
  6. Romantyzm – 1822–1863
  7. Pozytywizm – 1863–1890
  8. Młoda Polska – 1890–1918
  9. Dwudziestolecie międzywojenne – 1918–1939
  10. Literatura wojny i okupacji – 1939–1945
  11. Literatura współczesna – od 1945

Po zsumowaniu wychodzi 11 pozycji. Przy wersji bez osobnego okresu wojennego zostaje 10.

Skąd biorą się różnice w datach

Granice epok wyznaczają zwykle wydarzenia symboliczne, a nie realne przełomy w pisaniu. Romantyzm zaczyna się w 1822 r. od wydania Ballad i romansów Mickiewicza, a kończy powstaniem styczniowym. Oświecenie otwiera elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 r. Nikt nie obudził się wtedy z nagle zmienionym gustem literackim, to po prostu wygodne punkty orientacyjne.

Do tego dochodzi różnica między Polską a Europą. Na Zachodzie romantyzm zaczął się wcześniej, a renesans we Włoszech rozkwitał, gdy u nas jeszcze trwało średniowiecze. Daty z polskich podręczników dotyczą więc głównie polskiego kontekstu.

Sentymentalizm, klasycyzm czy realizm to nie epoki, tylko prądy i kierunki działające w obrębie epok. Sentymentalizm i klasycyzm należą do oświecenia, a realizm i naturalizm sąsiadują z pozytywizmem.

Od antyku do baroku

Starożytność to fundament, na którym oparła się cała późniejsza kultura europejska. Homer, tragicy greccy, Wergiliusz, Horacy, a także Biblia dostarczyły motywów, gatunków i toposów, do których pisarze wracali przez wieki. Bez znajomości mitologii i Biblii trudno zrozumieć połowę lektur szkolnych.

Średniowiecze

To najdłuższa epoka, ponad tysiąc lat. Literatura była podporządkowana religii, a świat widziano w układzie hierarchicznym: Bóg na szczycie, człowiek niżej, szatan na dole. Wzorce osobowe miały uczyć, jak żyć, więc pojawiali się święci, rycerze i władcy.

Pierwsze polskie zabytki pochodzą z czasów, gdy po łacinie pisał jeszcze Gall Anonim. Najsłynniejszym utworem w języku polskim jest Bogurodzica, a pieśń uważano za hymn rycerstwa.

Dla czytelnika początkującego ważne jest to, że w średniowieczu autor nie był kimś wyjątkowym. Wielu twórców pozostaje anonimowych, bo liczyło się przesłanie, a nie indywidualność pisarza.

Renesans i barok

Renesans przesuwa środek ciężkości na człowieka. Humanizm, powrót do antyku i zachwyt nad światem to jego znaki rozpoznawcze. W Polsce wiąże się go przede wszystkim z Janem Kochanowskim, autorem fraszek, pieśni i Trenów. Język polski zaczął wtedy funkcjonować jako pełnoprawny język literatury.

Barok jest jego niemal przeciwieństwem. Zamiast harmonii pojawia się napięcie: życie i śmierć, ciało i dusza, przepych i przemijanie. Styl bywa ozdobny, pełen kontrastów i paradoksów. Wystarczy porównać pogodne fraszki Kochanowskiego z niespokojnymi wierszami Sępa Szarzyńskiego, żeby poczuć różnicę klimatu.

Od oświecenia do pozytywizmu

Oświecenie to wiara w rozum, edukację i naukę. Literatura miała uczyć i naprawiać świat, stąd popularność bajek, satyr i komedii. Ignacy Krasicki to jego najbardziej reprezentatywna postać. Przy okazji rodzi się też nowoczesna prasa i teatr publiczny.

Romantyzm

Po racjonalizmie przychodzi bunt: uczucie ponad rozum, wiara w intuicję, kult jednostki wybitnej i skłócony ze światem. W Polsce romantyzm ma jednak szczególny wymiar, bo powstaje w czasie zaborów. Literatura staje się narzędziem podtrzymywania tożsamości narodowej, a poeta bywa wieszczem, który ma prowadzić naród.

Największe nazwiska to Mickiewicz, Słowacki, Krasiński i Norwid. Na przykład Pan Tadeusz z 1834 r. powstał na emigracji, z tęsknoty za krajem, którego nie było na mapie.

Przełomem jest klęska powstania styczniowego. Po niej romantyczne uniesienia wydały się młodszemu pokoleniu bezsensownym kosztem.

Pozytywizm

Odpowiedzią na tę klęskę jest praca organiczna i praca u podstaw. Zamiast walczyć z bronią w ręku, trzeba budować gospodarkę, edukację i świadomość społeczną. Literatura staje się realistyczna, często powieściowa, a bohater jest zwykłym człowiekiem uwikłanym w problemy społeczne. Prus w Lalce opisał całe warstwy społeczne, a Orzeszkowa i Sienkiewicz zdobyli popularność, każde na swój sposób.

XX wiek i współczesność

Młoda Polska (1890–1918) to reakcja na pozytywistyczny utylitaryzm. Wraca indywidualizm, pojawia się dekadentyzm, symbolizm i nastrój schyłku wieku. Jest tu miejsce i na liryczne wizje, i na dramat narodowy, jak Wesele Wyspiańskiego (1901).

Dwudziestolecie międzywojenne jest zaskakująco różnorodne. W jednym czasie działają poeci grupy Skamander, awangardziści i prozaicy eksperymentujący z formą. Gombrowicz wydaje w 1937 r. Ferdydurke, które do dziś bywa ciosem w szkolne schematy.

Wojna i okupacja to czas literatury świadectwa i rozrachunku. Powstają dzieła pisane w obozach, gettach i konspiracji, a po 1945 r. wielu autorów wraca do tych doświadczeń. Powojenna literatura współczesna jest już zbyt rozległa, by opisać ją jednym hasłem. Mieszczą się w niej cenzura PRL-u, literatura emigracyjna, nurt rozrachunkowy, a po 1989 r. wolny rynek wydawniczy i zupełnie nowe tematy.

Jak zapamiętać chronologię

Najprościej uczyć się epok parami, bo wiele z nich powstaje w opozycji do poprzedniej. Renesans ceni harmonię, barok ją rozbija. Oświecenie stawia na rozum, romantyzm na uczucie. Pozytywizm odrzuca romantyczny zryw na rzecz pracy, a Młoda Polska odrzuca pozytywistyczny pragmatyzm.

Przy zapamiętywaniu dat wystarczy kilka punktów oparcia: 1764, 1822, 1863 i 1918. Cała reszta daje się wtedy dopasować bez większego wysiłku. Nie trzeba też traktować tych cezur jak twardych granic, bo w praktyce zawsze występują okresy przejściowe, w których dawne i nowe style współistnieją.