Sól w morzu pochodzi głównie z wietrzenia skał na lądzie i z aktywności wulkanicznej na dnie oceanu, a woda, która paruje, zostawia ją na miejscu. W praktyce litr wody morskiej zawiera średnio około 35 gramów soli. Rzeki od milionów lat dowożą do oceanów kolejne porcje, a zasolenie mimo to zmienia się bardzo powoli. Powód jest prosty: sól stale też z wody ubywa, więc ocean przypomina wannę z odkręconym kranem i otwartym odpływem.
Ile tej soli właściwie jest i co się na nią składa
Średnie zasolenie oceanów to około 3,5%, czyli 35 promili. Słowo „sól” jest tu uproszczeniem, bo w wodzie morskiej rozpuszczona jest cała mieszanka jonów. Sam chlorek sodu, czyli zwykła sól kuchenna, stanowi jej większą część, ale nie całość.
- chlorki – ok. 55% wszystkich rozpuszczonych soli,
- sód – ok. 30%,
- siarczany – kilka procent,
- magnez, wapń i potas – po kilka procent lub mniej.
Ciekawe jest to, że proporcje między głównymi składnikami są niemal identyczne w całym oceanie. Zmienia się tylko ogólne „rozcieńczenie”. Dlatego oceanografowie mogą oceniać zasolenie na podstawie samego przewodnictwa elektrycznego wody.
Skąd sól trafia do oceanu
Źródła są dwa i działają równolegle. Pierwsze jest na lądzie, drugie głęboko pod wodą.
Deszcz, skały i rzeki
Deszcz nigdy nie jest idealnie czystą wodą. Po drodze pochłania dwutlenek węgla z atmosfery i staje się bardzo słabym kwasem węglowym. Taka woda spływa po skałach i powoli je rozpuszcza, zwłaszcza skały zawierające wapń, sód, potas i magnez.
Rozpuszczone jony trafiają do strumieni, potem do rzek, a na końcu do morza. Zwykła woda rzeczna zawiera ich niewiele, zwykle setki razy mniej niż morska, więc smakuje słodko. Ale rzek jest dużo i płyną przez cały czas.
Jest też efekt kumulacji. Rzeka odprowadza do morza wodę razem z minerałami, a z powierzchni oceanu paruje czysta woda bez soli. Rozpuszczone substancje zostają.
Przez setki milionów lat wystarcza to, żeby zrobić z oceanu roztwór o zasoleniu 3,5%.
Wulkany i kominy hydrotermalne
Drugie źródło jest mniej oczywiste. Na dnie oceanu, wzdłuż grzbietów śródoceanicznych, woda morska wsiąka w skorupę, nagrzewa się nawet do kilkuset stopni i wypływa z powrotem, wzbogacona w minerały.
Ten obieg działa w dwie strony. Dostarcza do oceanu wapń, potas czy mangan, ale jednocześnie wiąże część magnezu i siarczanów, które z morza znikają.
Dochodzi też gaz wulkaniczny. Wczesna Ziemia była intensywnie wulkaniczna, a w wydobywających się gazach był chlorowodór, który po rozpuszczeniu w wodzie dawał jony chlorkowe. Prawdopodobnie właśnie stąd w oceanie jest tyle chloru, więcej, niż wynikałoby z samego wietrzenia skał.
Ocean na początku był więc zapewne kwaśniejszy niż dziś. Neutralizowały go z czasem reakcje ze skałami, a sód i chlor zostały w wodzie.
Dlaczego morze nie robi się coraz bardziej słone
Skoro rzeki dowożą sól od milionów lat, to zasolenie powinno stale rosnąć. Tak jednak nie jest. Zgodnie z dostępnymi danymi geologicznymi oceany mają zbliżony skład od bardzo dawna. Ustala się równowaga: ile soli dopływa, tyle mniej więcej ubywa.
Muszle, szkielety i osady
Część jonów wyłapują organizmy. Wapń i węglany wykorzystują koralowce, ślimaki, małże i plankton do budowy muszli oraz szkieletów. Po śmierci opadają one na dno i tworzą osady, z których z czasem powstają wapienie.
Krzemionkę pobierają okrzemki. Inne pierwiastki osadzają się na cząstkach mineralnych albo wytrącają bezpośrednio z wody.
Sód i chlor są wyjątkiem. Organizmy prawie ich nie potrzebują w skali, która mogłaby wpłynąć na bilans, więc zostają w wodzie bardzo długo, nawet dziesiątki milionów lat. To dlatego chlorek sodu dominuje w morskiej soli.
Wapń i wiele innych składników, które rzeki przynoszą w dużych ilościach, w oceanie są szybko usuwane. Gdyby nie to, morze miałoby zupełnie inny skład.
Złoża soli i zatoki, które wyschły
Sód i chlor też mogą zniknąć z obiegu, tylko inaczej. Kiedy płytki zbiornik zostaje odcięty od oceanu i intensywnie paruje, sole wytrącają się warstwami. Tak powstały ogromne złoża soli kamiennej, które dziś wydobywa się w kopalniach.
Dobrym przykładem jest Morze Śródziemne. Około sześciu milionów lat temu zostało odcięte od Atlantyku i w znacznej części wyparowało, zostawiając na dnie grube pokłady ewaporatów.
Część soli wraca też na ląd bezpośrednio. Fale i wiatr unoszą z powierzchni drobne kropelki, które jako aerozol morski opadają z deszczem na wybrzeżu.
Sód rozpuszczony w oceanie pozostaje w nim przeciętnie kilkadziesiąt milionów lat, zanim zostanie związany w osadach. Dla porównania, cząsteczka wody krąży w obiegu parowanie–opady w ciągu tygodni.
Dlaczego zasolenie nie wszędzie jest takie samo
Średnia 35 promili to tylko średnia. O zasoleniu danego akwenu decyduje bilans parowania, opadów i dopływu słodkiej wody.
- Bałtyk – około 7–8‰ w części południowej. Dopływa dużo wody z rzek, a połączenie z oceanem przez cieśniny duńskie jest wąskie.
- Morze Czerwone – ponad 40‰. Klimat jest gorący, parowanie ogromne, a rzek praktycznie nie ma.
- Morze Martwe – ponad 300‰. To w zasadzie jezioro bezodpływowe, w którym od tysięcy lat woda tylko paruje.
Różnice są też w obrębie samego oceanu. Zasolenie rośnie w strefach podzwrotnikowych, gdzie jest sucho i gorąco, a spada w pobliżu ujść wielkich rzek i na wysokich szerokościach, gdzie topnieją lody.
A czy da się pić wodę morską
Nie, i to nie jest kwestia samego smaku. Nerki człowieka potrafią wytworzyć mocz o stężeniu soli niższym niż stężenie w wodzie morskiej. Żeby pozbyć się soli z wypitego litra morza, organizm musi więc wydalić więcej wody, niż jej przyjął. Efekt to pogłębiające się odwodnienie, a nie nawodnienie.
Dlatego rozbitkowie, którzy piją morską wodę, zwykle kończą gorzej niż ci, którzy nie piją nic. Ludzie żyjący na wybrzeżu korzystają z odsalania, czyli odparowywania albo filtracji przez membrany odwróconej osmozy. Wymaga to dużo energii, ale w wielu suchych krajach to podstawowe źródło wody pitnej.
