Wiele osób myśli, że Watykan to po prostu dzielnica Rzymu z papieżem w środku. Tymczasem to pełnoprawne, suwerenne państwo z własnym prawem, policją, pocztą, stacją kolejową i numerem telefonicznym. Zajmuje zaledwie 0,44 km², czyli mniej niż większość parków miejskich, a mimo to wpływa na politykę światową. Poniżej to, co warto wiedzieć przed lekturą przewodników albo wyjazdem.
Watykan w liczbach
Powierzchnia to około 44 hektarów. Obejście granic pieszo zajmuje kilkadziesiąt minut, a sama granica z Włochami ma około 3 km. Większość stanowią mury i budynki, bo na terenie państwa mieszczą się Bazylika św. Piotra, Pałac Apostolski, ogrody i Muzea Watykańskie.
Obywateli jest poniżej tysiąca, mniej więcej 800 osób, a liczba zmienia się z roku na rok. Na stałe mieszka tam jeszcze mniej osób, bo wielu pracowników Watykanu mieszka we Włoszech.
Watykan jest najmniejszym państwem świata zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby ludności. Mniejszy od niego nie jest żaden kraj w Europie ani poza nią.
Skąd w ogóle wzięło się to państwo
Papieże przez wieki rządzili sporymi Państwem Kościelnym, które w XIX wieku wchłonęły zjednoczone Włochy. Przez kilkadziesiąt lat papieże uważali się za „więźniów Watykanu” i nie wychodzili poza jego mury. Spór zakończyły dopiero Traktaty Laterańskie z 1929 roku, zawarte między Stolicą Apostolską a rządem Mussoliniego. Włochy uznały wtedy suwerenność maleńkiego państwa, a Kościół zrezygnował z roszczeń do utraconych ziem.
Warto odróżniać dwa pojęcia, które często się mieszają. Stolica Apostolska to centralny organ Kościoła katolickiego, który prowadzi dyplomację i ma status obserwatora w ONZ. Państwo Watykańskie to terytorium, które daje jej niezależność. Ambasadorowie są akredytowani przy Stolicy Apostolskiej, nie przy „Watykanie” jako kraju.
Jak działa państwo, w którym obywatelstwo to kwestia pracy
Obywatelstwo, którego nie da się odziedziczyć
Do Watykanu nie da się urodzić ani się w nim ożenić tak, żeby automatycznie zostać obywatelem. Obywatelstwo jest funkcyjne: dostają je kardynałowie mieszkający na miejscu, dyplomaci, część urzędników i członkowie Gwardii Szwajcarskiej.
Gdy kończy się służba, zwykle kończy się też obywatelstwo. Osoba wraca wtedy do poprzedniego, bo Watykan nie chce, żeby ktokolwiek został bezpaństwowcem.
Dzieci urzędników rodzą się zwykle w rzymskich szpitalach i dziedziczą obywatelstwo po rodzicach, o ile rodzice mieszkają w Watykanie. Gdy dorosną i wyprowadzą się, wiąże się to z utratą statusu.
Dla przyjezdnych oznacza to jedno: pocztówkowy „obywatel Watykanu” to zwykle ktoś, kto tam po prostu pracuje, a nie lokalny mieszkaniec w typowym rozumieniu.
Władza, prawo i Gwardia Szwajcarska
Głową państwa jest papież, który ma pełnię władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. W praktyce większość spraw załatwia Gubernatorat, a prawo opiera się w dużym stopniu na prawie kanonicznym i uzupełniająco na włoskim.
Najbardziej rozpoznawalną formacją jest Gwardia Szwajcarska, działająca od 1506 roku. Liczy około 135 ludzi, a kandydaci muszą być obywatelami Szwajcarii, katolikami i mieć odpowiedni wiek i wykształcenie.
Kolorowe mundury to tradycja, ale to nie żaden kostium na pokaz. Gwardziści przechodzą szkolenie wojskowe i odpowiadają za ochronę papieża oraz kontrolę wejść do państwa.
Za porządek publiczny odpowiada także Żandarmeria Watykańska. Przy wejściu do Bazyliki nie spotka się więc wyłącznie „halabardników”, ale też zwykłych funkcjonariuszy z krótkofalówkami.
Zwiedzanie: co jest w środku, a co poza kolejką
Granica z Włochami jest otwarta, więc na plac św. Piotra wchodzi się bez paszportu. Kontrola bezpieczeństwa następuje dopiero przed Bazyliką i muzeami.
Plac i Bazylika św. Piotra
Wejście do Bazyliki jest bezpłatne, ale trzeba przejść przez bramki, a kolejka bywa długa. Najlepiej przyjść rano, zaraz po otwarciu, albo późnym popołudniem. W południe kolejka rośnie najbardziej.
Obowiązuje dress code: zakryte ramiona i kolana. Strażnicy potrafią zawrócić osobę w krótkich spodenkach lub bez rękawów, a ratunkiem bywa chusta zabrana ze sobą.
Na kopułę można wejść pieszo lub częściowo windą. To płatna atrakcja, ale widok na Rzym i plac wynagradza wysiłek, zwłaszcza że schody pod koniec bywają bardzo wąskie.
W środy odbywają się audiencje generalne, a w niedziele w południe papież odmawia modlitwę Anioł Pański. Bilety na audiencję są bezpłatne, ale trzeba o nie wcześniej zadbać. Szczegóły i terminy warto sprawdzić na oficjalnych stronach.
Muzea Watykańskie i Kaplica Sykstyńska
To zupełnie inna skala tłumów. Muzea Watykańskie należą do najczęściej odwiedzanych na świecie, a trasa prowadzi przez wiele sal i galerii aż do Kaplicy Sykstyńskiej z freskami Michała Anioła.
Bilety najlepiej kupić online z wyprzedzeniem, bo kolejki na miejscu potrafią pochłonąć sporą część dnia. Ceny i godziny zmieniają się, więc przed wyjazdem trzeba je sprawdzić na oficjalnej stronie.
Trzeba też liczyć się z zakazem robienia zdjęć w Kaplicy Sykstyńskiej i wymogiem ciszy. Obsługa regularnie o tym przypomina, czasem dość stanowczo.
Dobrym pomysłem jest wcześniejsze wybranie kilku rzeczy, które naprawdę chce się zobaczyć. Próba obejrzenia wszystkiego kończy się zwykle zmęczeniem i rozmytymi wspomnieniami z drugiej połowy trasy.
Dziwactwa, które tworzą z Watykanu pełnoprawne państwo
- własna poczta i znaczki, które w Rzymie cieszą się większym zaufaniem niż włoska poczta,
- możliwość bicia monet euro na mocy umowy z Unią Europejską, choć Watykan nie jest jej członkiem,
- własna stacja kolejowa z bardzo krótkim torem, używana głównie do celów towarowych,
- domena internetowa .va i własny kod telefoniczny,
- własne radio, gazeta i apteka, do której część zakupów robią także turyści.
Inne europejskie mikropaństwa
Po Watykanie kolejne miejsca w rankingu zajmują kraje, które łatwo pomylić ze sobą, a które znacząco się różnią. Wszystkie leżą w Europie i da się je zwiedzić w ramach jednego wyjazdu.
- Monako – około 2 km², znane z kasyn i toru Formuły 1,
- San Marino – około 61 km², otoczone przez Włochy i położone na górze Monte Titano,
- Liechtenstein – około 160 km², alpejskie księstwo między Szwajcarią a Austrią,
- Malta – około 316 km², wyspiarskie państwo na Morzu Śródziemnym.
Z tej piątki tylko Watykan nie ma typowej infrastruktury turystycznej: hoteli, restauracji w większej liczbie ani miejsc noclegowych dla zwiedzających. Nocować trzeba w Rzymie, a do państwa dociera się na kilka godzin. Tyle zwykle wystarcza, jeśli wcześniej zaplanuje się trasę.
