Agar: z czego się go robi i dlaczego bakterie tak dobrze na nim rosną

Na zdjęciach z laboratoriów mikrobiologicznych często widać okrągłe, płaskie naczynia wypełnione półprzezroczystą galaretką, na której rosną kolorowe kolonie. Tą galaretką jest podłoże agarowe. Skąd się wzięło i dlaczego nadaje się do hodowli bakterii?

Agar pochodzi z morza

Agar to substancja żelująca otrzymywana z krasnorostów, czyli czerwonych glonów morskich. W kuchni azjatyckiej używano go od dawna do przygotowania deserów. Do laboratoriów trafił pod koniec XIX wieku jako zamiennik żelatyny.

Dlaczego nie żelatyna

Żelatyna topi się w temperaturze, w której hoduje się wiele bakterii chorobotwórczych. Dodatkowo niektóre bakterie potrafią ją rozkładać. Agar zestala się dopiero w znacznie niższej temperaturze niż ta, w której się topi. Pozostaje stały w cieplarce, a większość bakterii nie potrafi go strawić. To idealne podłoże.

Co dodaje się do agaru

Sam agar jest tylko bazą. Bakterie potrzebują składników odżywczych, dlatego dodaje się do niego m.in.:

  • peptony, czyli rozłożone białka,
  • ekstrakt drożdżowy lub mięsny,
  • sole mineralne,
  • czasem krew, cukry lub wskaźniki barwne.

Zależnie od składu powstają podłoża ogólne, wybiórcze i różnicujące.

Szalka Petriego

Podłoże wylewa się na płaskie naczynia z pokrywką, nazywane szalkami Petriego. Dziś najczęściej są jednorazowe, wykonane z przejrzystego polistyrenu i fabrycznie sterylne. Przykładem są szalki Petriego Googlab, dostępne w różnych średnicach.

Podłoża wybiórcze i różnicujące

Niektóre podłoża zawierają substancje, które hamują wzrost jednych bakterii, a pozwalają rosnąć innym. To podłoża wybiórcze. Inne zawierają wskaźniki, które zmieniają kolor wokół kolonii określonych gatunków, np. tych fermentujących cukry. To podłoża różnicujące. Dzięki ich połączeniu mikrobiolog może już na pierwszy rzut oka zawęzić listę podejrzanych drobnoustrojów i szybciej zdecydować o dalszych badaniach.

Najczęstsze pytania

Czy agar z kuchni nadaje się do laboratorium?
Nie. Laboratoryjny agar ma określoną czystość i siłę żelowania, a podłoża przygotowuje się według ścisłych receptur.

Dlaczego szalki inkubuje się dnem do góry?
Żeby skraplająca się para wodna nie kapała na podłoże i nie rozmywała kolonii.

Podsumowanie

Agar to jeden z najważniejszych wynalazków mikrobiologii, choć pochodzi z glonów. Dzięki niemu można wyhodować, policzyć i zidentyfikować bakterie. Bez agaru trudno byłoby wyobrazić sobie współczesną diagnostykę zakażeń, kontrolę jakości żywności czy badania nad nowymi antybiotykami.

Hodowle bakterii prowadzi się w laboratoriach zgodnie z zasadami bezpieczeństwa biologicznego. Zużyte szalki z wyhodowanymi koloniami są przed wyrzuceniem unieszkodliwiane, najczęściej w autoklawie, żeby drobnoustroje nie przedostały się do środowiska.